“Có thể con cháu chúng ta sẽ không còn thấy 40% diện tích của đồng bằng sau 78 năm nữa”, ý kiến đưa ra tại tọa đàm Quản lý cát bền vững ở ĐBSCL-Giải pháp nào cho tình trạng khan hiếm cát dưới góc nhìn chuyên gia và truyền thông, tổ chức ở Cần Thơ ngày 19/12/2022. Tại tọa đàm đã thành lập Nhóm truyền thông khai thác cát bền vững ĐBSCL.
Ra đời trong nguy cơ lớn
Tên chính thức là Nhóm truyền thông về chủ đề cát & trầm tích ở ĐBSCL, bởi gây nguy cơ sạt lở làm biến mất ĐBSCL bên cạnh khai thác cát là trầm tích nói chung. Tuy nhiên, cát là chính và có liên quan xã hội rộng lớn nên được gọi gọn lại để dễ nhớ.
Nhóm truyền thông có 34 người, trong đó 23 người ở các tờ báo, 5 người ở các tạp chí, 4 người ở các đài phát thanh và truyền hình, 2 người ở cổng thông tin địa phương và nhà báo tự do. Có hai nhà báo tham gia công tác truyền thông chuyên đề khá lâu nên tại buổi tọa đàm đã cùng các chuyên gia thảo luận về giải pháp cho tình trạng khan hiếm cát, đó là ông Nguyễn Ngọc Thắng ở báo Nông Nghiệp Việt Nam và ông Lê Đình Tuyển ở báo Thanh Niên. Nhiều nhà báo trẻ tuổi như Hòa Hội, Huỳnh Xây, Văn Vĩnh, Lê Chinh, Châu Lê Anh Hào bên cạnh một số nhà báo lớn tuổi như Huỳnh Kim, Huỳnh Lợi, Huỳnh Khởi, Sáu Nghệ.
Cuộc tọa đàm do WWF-Việt Nam phối hợp báo Nông Nghiệp Việt Nam tổ chức. Ý kiến ở đầu bài “Có thể con cháu chúng ta sẽ không còn thấy 40% diện tích của đồng bằng sau 78 năm nữa” là của ông Hà Huy Anh khi trình bày Dự án Quản lý cát bền vững tại ĐBSCL. Số liệu ông Hà Huy Anh đưa ra cho thấy đã có sự mất cân bằng nghiêm trọng về cát ở ĐBSCL: Tính toán năm 2020, khối lượng cát từ thượng nguồn đổ về 6,8-7 triệu tấn, khai thác tại ĐBSCL 27-40 triệu tấn, đổ ra biển 6,5 triệu tấn. Rõ ràng, việc khai thác cát đang đào sâu xuống các lòng sông và hậu quả là sạt lở bờ khắp nơi. Hiện trạng sạt lở ở ĐBSCL: 665 điểm, tổng chiều dài 656 km; trong đó đặc biệt nguy hiểm 181 điểm dài 172,4 km, nguy hiểm 137 điểm dài 193,2 km, bình thường 337 điểm dài 290,4 km. Xuất hiện hố sâu gần 50 m cách cầu Mỹ Thuận 1,2 km về phía thượng nguồn.
Số liệu của Ủy hội sông Mê Công, năm 2007 còn có 143,2 triệu tấn cát về ĐBSCL. Do xây quá nhiều đập thủy điện ở thượng nguồn nên lượng cát và trầm tích nói chung về ĐBSCL giảm nghiêm trọng; dự báo năm 2040 sẽ chỉ còn 4,5 triệu tấn trầm tích từ thượng nguồn đổ về ĐBSCL, trong đó 10-15% là cát. Nguy cơ sạt lở làm biến mất ĐBSCL trong tình hình nước biến dâng là dễ hình dung nếu không có giải pháp kịp thời.
Tọa đàm nêu một số giải pháp khai thác cát bền vững để duy trì sự ổn định của các dòng sông, bờ biển. Trong đó phải giảm khai thác cát, thay cát trong xây dựng bằng các vật liệu khác.
Nhiệm vụ, mục tiêu và thông điệp chính
Tất cả những vấn đề đặt ra để bảo vệ ĐBSCL ở khía cạnh truyền thông chính là nhiệm vụ của Nhóm truyền thông. Mục tiêu nhằm nâng cao nhận thức của các nhóm đối tượng (bao gồm công chúng, các nhà hoạch định chính sách, các công ty xây dựng, v.v) về tác động của khai thác cát không bền vững lên ĐBSCL và sinh kế của người dân. Đồng thời thúc đẩy các phương pháp khai thác cát có trách nhiệm để tăng cường sự bền vững lâu dài của ĐBSCL.
Trong đó có mục tiêu truyền thông với từng nhóm xã hội cụ thể: Công chúng cần được nâng cao nhận thức về mối liên hệ giữa khai thác quá mức so với ngân hàng cát và hệ sinh thái, môi trường; Doanh nghiệp sử dụng cát cần nâng cao nhận thức và thúc đẩy hành động; Nhà hoạch định chính sách cần có kế hoạch duy trì ổn định hình thái dòng sông trong quản lý cát ở cấp độ tỉnh và toàn ĐBSCL cũng như trong tiểu vùng sông Mekong
Thông điệp chính cần chuyển đến:
Các chủ thể khai thác cát (tư nhân, công ty, liên doanh) là khai thác cát hợp pháp và có trách nhiệm; Khai thác cát phải có giấy phép và tuân theo các quy định và luật pháp về khai thác cát sông. Khai thác trong định mức đảm bảo lợi ích lâu dài của các chủ thể khai thác cát, giúp đảm bảo nguồn tài nguyên này tự tái tạo, giúp duy trì ổn định hình thái sông, bảo vệ nguồn nước (đặc biệt là nước ngầm) và tài nguyên nước ngọt, đảm bảo sự an toàn và tài sản của cư dân sống dọc bờ sông.
Công ty xây dựng và đầu tư (khu vực công & tư): Chỉ thu mua cát sông từ những nguồn hợp pháp; Chỉ chấp nhận sử dụng nguyên liệu cát được thu mua theo quy trình có trách nhiệm trong các công trình xây dựng. Cần tạo lợi thế cạnh tranh và cơ hội cho những công ty tiên phong trong sử dụng cát có nguồn gốc và trách nhiệm: các sản phẩm xây dựng (nhà ở…) cao cấp, cơ hội quản trị rủi ro cho các ngân hàng đầu tư vào các dự án xây dựng
Các nhà hoạch định chính sách: Cát sông phải được coi là khoáng sản chiến lược để có thể áp dụng các khung quản lý chặt chẽ, khoa học và toàn diện.
Các hoạt động cụ thể của Nhóm truyền thông: Sau tọa đàm báo cáo kết quả ngân hàng cát và duy trì ổn định hình thái sông, năm 2023 sẽ tiếp cận thông tin hội thảo tích hợp và Ngân hàng cát cho một tỉnh, hội thảo vận động chính sách của Việt Nam và cấp vùng. Tham dự đánh giá tiềm năng của nông nghiệp trong tích tụ trầm tích, các hoạt động định kỳ đối thoại đa bên về các chủ đề liên quan đến khai thác cát như: vật liệu thay thế, vận động chính sách.
Thanh Hải (Theo báo Nông Nghiệp Việt Nam)
