Bạn thân mến!
Những bãi chôn lấp rác khổng lồ từ thế kỷ trước đang tồn tại như những “khối u ô nhiễm” đè nặng lên môi trường sống và quỹ đất của các đô thị lớn. Giữa bối cảnh đó, đề xuất khai quật hàng triệu tấn rác cũ để đốt phát điện nổi lên như một giải pháp mang kỳ vọng một mũi tên trúng hai đích, đó là, vừa thu hồi lại những “quỹ đất vàng” bị đóng băng, vừa xóa sổ tận gốc các trung tâm ô nhiễm nguồn nước và không khí.
Tuy nhiên, việc lật tung những “di sản nặng mùi” này đem đi đốt phát điện liệu có thực sự dễ dàng hay sẽ đối mặt với những khó khăn kỹ thuật cùng quan ngại của dư luận.
Chúng ta sẽ cùng bàn trong bài viết về chủ đề này.
Thế giới đã làm như thế nào?
Trên thế giới, việc xử lý các bãi rác cũ không chỉ dừng lại ở việc phủ đất, trồng cây hoặc biến chúng thành công viên. Một hướng tiếp cận khác đang được nghiên cứu và triển khai là “khai thác bãi rác” (landfill mining) tức là, đào khối rác cũ lên, phân loại, thu hồi vật liệu, tận dụng phần có nhiệt trị để thu hồi năng lượng và cuối cùng giải phóng đất cho mục đích sử dụng mới.
Truy cập vào các trang thông tin chuyên đề, với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo trong việc tìm kiếm và đối chiếu tư liệu, chúng tôi tìm được khá nhiều thông tin thú vị về cách các quốc gia đang xử lý những bãi rác cũ. Nhân đây, xin được chia sẻ cùng bạn đọc.
Tây Ban Nha – Bãi rác Dehesas Viejas:
Tại Dehesas Viejas, Granada, một dự án khai thác bãi rác thực tế đã được triển khai đối với chất thải xây dựng và phá dỡ. Rác được đào lên, phân loại và thu hồi vật liệu; hơn 90% vật liệu đã chôn được thu hồi, chủ yếu là vật liệu dạng đất và cốt liệu. Phần cốt liệu tái chế được đánh giá có thể sử dụng cho phục hồi mỏ và xây dựng đường. Sau khi khai thác, khu vực bãi rác được phục hồi, trả lại mặt bằng cho mục đích sử dụng mới.
(Nguồn: Successful illegal dumpsite remediation: a landfill mining demonstration project at Andalusia (Spain), International Journal of Environmental Engineering, 2023.
Inderscience: https://www.inderscience.com/info/inarticle.php?artid=132627)
Trung Quốc – Bãi rác Beiyangqiao, Vũ Hán:
Tại bãi rác Beiyangqiao ở Vũ Hán, phương án khai thác ngoài hiện trường được nghiên cứu theo chuỗi: đào rác – phân loại – tái chế vật liệu – đốt phần phù hợp để thu hồi nhiệt và phát điện và cuối cùng là hoàn trả mặt bằng cho địa phương. Theo tính toán, tổng giá trị của năng lượng thu hồi, vật liệu tái chế và phần đất được giải phóng cho giá trị lãi ròng khoảng 8,6 triệu USD.
(Nguồn: Cost-benefit analysis of rehabilitating old landfills: A case of Beiyangqiao landfill, Wuhan, China, Journal of the Air & Waste Management Association, 2020.
DOI: https://doi.org/10.1080/10962247.2020.1744488)
Ấn Độ:
Chúng tôi cũng tìm được một bài báo nổi tiếng tại Ấn Độ phát hành ngày 4/2026 với tiêu đề “Current Status of Landfill Mining of Old Dumpsites in India” (tạm dịch là: Tình trạng hiện tại của việc khai thác bãi rác cũ ở Ấn Độ). Bài báo viết (Xin lược dịch): “Việc quản lý lượng rác thải rắn đô thị tồn đọng lâu năm tại Ấn Độ đang đặt ra một thách thức cấp bách với hơn 10.000 ha đất đô thị bị chiếm dụng bởi các bãi chôn lấp không được kiểm soát, gây ra những rủi ro nghiêm trọng về môi trường và sức khỏe. Tính đến đầu năm 2025, quốc gia này đã triển khai các nỗ lực đáng kể trong việc áp dụng phương pháp khai thác bãi chôn lấp nhằm thu hồi đất và giảm thiểu ô nhiễm từ các bãi rác này… Cho đến nay, khoảng 42% diện tích các bãi rác đã được xử lý, tương đương với hơn 110 triệu tấn rác thải…. Các bang như Gujarat và Maharashtra đang dẫn đầu trong công tác thu hồi và cải tạo đất…”
(Nguồn: April 2026; DOI:10.1007/978-981-95-3959-8_3; In book: Landfill Mining of Legacy MSW: Global Insights and Indian Experience (pp.31-40); Publisher: Springer Nature Singapore, Singapore; Editors: Mohit Somani, Manoj Datta, G. V. Ramana))
Bạn đọc cũng có thể tìm được những thông tin về chủ đề trên tại Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Đức, Hàn Quốc, Indonesia….Tuy nhiên, điều quan trọng nhất mà chúng ta nhất trí ở đây là, việc khai thác các rác để giải phóng quỹ đất không phải là một việc “bàn cho vui” mà đã được triển khai rộng khắp trên toàn thế giới.
Việt Nam – Những bước đi quyết đoán đầu tiên
Đối với Việt Nam, việc đầu tiên làm cho chúng ta phấn khởi là, mới đây, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã không chấp thuận (Báo Vnexpress nói là “bác”) đề nghị của TP.HCM về việc nâng công suất chôn lấp tại Khu liên hợp xử lý chất thải Đa Phước. Đây có thể xem là một quyết định khá quyết đoán, gửi đi một thông điệp rõ ràng của Chính phủ là, không thể tiếp tục giải quyết bài toán rác thải bằng cách tìm thêm chỗ để chôn lấp.
Trong khi đó, thành phố Hà Nội dường như đang có một sự chuẩn bị “âm thầm” nhưng quy mô hơn. Chỉ trong một năm trở lại đây, thành phố đã đưa vào hoạt động hai nhà máy điện rác hiện đại là Thiên Ý tại Sóc Sơn tiếp nhận 5000 tấn rác/ngày, công suất phát điện 90MW, hoạt động từ 31/10/2025 và nhà máy điện rác Seraphin tại Sơn Tây tiếp nhận 2.250 tấn rác/ngày, công suất phát điện 37MW hoạt động từ 18/9/2025. Cần nhớ rằng, hai nhà máy trên đã đáp ứng xử lý được từ 85-100% rác thải sinh hoạt của Hà Nội (Nguồn: Báo Lao Động).
Không dừng lại ở đó, Hà Nội đang triển khai xây dựng thêm hai dự án điện rác mới là AMACAO – Thành Công tại Sơn Tây tiếp nhận 1.000 tấn rác/ngày, công suất phát điện 20MW và nhà máy điện rác Núi Thoong (Chương Mỹ) tiếp nhận 2.000 tấn rác/ngày, công suất phát điện 45MW.
Như vậy đến thời điểm này, gần như 100% rác sinh hoạt tại Hà Nội đã được xử lý bằng đốt phát điện, phù hợp với chủ trương chấm dứt việc chôn lấp rác từ năm 2027.
Nhưng chúng tôi cho rằng, có lẽ câu chuyện có thể còn đi xa hơn thế.
Việc xây dựng một hệ thống nhà máy điện rác lớn hơn nhu cầu thực tế không chỉ nhằm giải quyết lượng rác phát sinh mỗi ngày. Nó còn tạo ra một năng lực xử lý rất đáng kể để Hà Nội có thể từng bước tiến công vào những bãi rác cũ, những “núi rác” đã tích tụ qua nhiều thập kỷ và đang chiếm giữ những diện tích đất rất lớn.
Đây là một bước chuyển rất đáng chú ý, đó là, từ xử lý rác mới sang khai thác và giải phóng các bãi rác cũ.
Chúng tôi cũng tin rằng, trong một tương lai không xa, nhiều địa phương khác sẽ tiếp bước Hà Nội. Khi đó, những bãi rác cũ sẽ không còn tồn tại như những “ung nhọt” vĩnh viễn trên những khu đất có giá trị, mà có thể được khai thác, xử lý và từng bước trả lại đất cho xã hội.
Những vấn đề kỹ thuật, kinh phí phải vượt qua:
Vấn đề 1: Khó khăn do rác cũ
Với những doanh nghiệp điện rác, nếu đốt rác sinh hoạt đã là rất khó khăn vì nhiệt trị thấp và độ ẩm cao, thì rác cũ còn khó khăn hơn nhiều vì cả hai thông số này đều tệ hơn, nghĩa là khó đốt hơn. Song “trong cái khó lại ló cái khôn”. Hiện tại, một số nhà máy điện rác tại Hà Nội đã tổ chức xử lý để giảm độ ẩm của rác cũ rồi tổ chức “đốt kèm”. Đơn giản là, người ta trộn rác cũ đã qua xử lý với rác mới theo một tỷ lệ hợp lý để chúng có thể đủ nhiệt lượng, tự cháy và duy trì vận hành lò. Cách làm này đã làm cho việc đốt rác cũ trở nên thuận lợi chứ không còn là chuyện “bất khả thi” nữa.
Vấn đề 2: Hiệu quả năng lượng thấp
Một số bạn đọc sẽ băn khoăn là rác ẩm, nhiệt trị thấp dẫn đến hiệu quả phát điện thấp. Câu trả lời dõng dạc của chúng ta là, việc phát điện chỉ là phần lợi ích tính thêm chứ không phải là mục tiêu chính của việc giải phóng các bãi rác. Theo quan niệm của chúng tôi, ngay trong trường hợp đốt tiêu hủy, tức không phát điện thì việc giải phóng các bãi rác cũng vẫn “lãi to” vì chúng ta sẽ thu được thứ vô giá là đất sạch và môi trường trong lành.
Vấn đề 3. Tiền ở đâu?
Đối với vấn đề này, chúng ta cũng có câu trả lời dõng dạc là “Tiền ở đất”. Xin hãy cùng nhẩm tính nhé: Giả sử đến một ngày đẹp trời, toàn bộ 157 ha tức 1.570.000 m2 của bãi rác Nam Sơn được hoàn nguyên. Giả sử giá đất (thấp nhất) hiện tại là 1.000 USD tức khoảng 27.000.000 VNĐ/m2. Chúng ta sẽ tính được giá trị của bãi đất mới sẽ vào khoảng 1,57 tỷ USD tức khoảng 42.400 tỷ VNĐ. Chúng ta sẽ giật mình khi biết, số tiền này lớn gấp khoảng 6 lần so với tổng vốn xây dựng nhà máy điện rác Thiên Ý (7.000 tỷ đồng). Đó là chúng ta chưa tính kinh phí mà nhà nước buộc phải bỏ ra để “canh giữ” bãi rác và những thiệt hại lâu dài cho môi trường và sức khỏe của người dân.
Vấn đề 4. Giải phóng bãi rác, có thực sự chấm dứt hoàn toàn việc chôn lấp?
Câu trả lời là “Không”. Theo thống kê, khi đốt rác thải sinh hoạt, tỷ lệ xỉ lò và tro bay chiếm tỷ khoảng 10 -15% hoặc cao hơn nếu rác còn lẫn nhiều vật liệu không thể cháy. Qua khảo sát ở nhiều nhà máy, chúng tôi thấy rằng đại đa số xỉ lò được sử dụng để san lấp mặt bằng và tro bay được sử dụng làm phụ gia trong ngành xi măng. Đây là những thí dụ sinh động của kinh tế tuần hoàn. Tuy nhiên, cũng có một tỷ lệ nhỏ (khoảng 5%) tro xỉ là chất thải nguy hại không thể tái sử dụng, buộc phải đóng rắn để chôn lấp. Song, trong trường hợp này thể tích chất thải chỉ còn rất nhỏ và được chôn lấp trong điều kiện dễ kiểm soát, không ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và đặc biệt là đã giảm được đến 95% diện tích so với chôn lấp thông thường.
Bao giờ được check-in trên bãi rác cũ?
Có lẽ, đây là câu hỏi mà nhiều bạn đọc chờ đợi. Theo ước tính, tổng lượng rác tồn trữ của Hà Nội khoảng 34.000.000 tấn (Nguồn: Báo Đại đoàn kết 14/9/2026). Theo thông tin từ thành phố Hà Nội, trong thời gian sắp tới, tổng công suất tiếp nhận của các nhà máy điện rác của Hà Nội vào khoảng 12.000 tấn/ngày. So với khoảng 7.500 tấn rác phát sinh mỗi ngày thì khi đó Hà Nội sẽ có khoảng 4.500 tấn rác cũ được đốt kèm hàng ngày.
Phép tính cho ta biết sẽ cần thời gian 7.500 ngày tức khoảng 20 năm để đốt hết số rác tồn đọng của thành phố. Khi bàn đến chuyện này, chúng tôi được thông tin, tốc độ xây dựng các nhà máy điện rác sẽ rất nhanh và có thể tăng lên 3 đến 4 lần hiện tại. Chúng tôi hoàn toàn tin tưởng dự đoán này. Và khi đó việc giải phóng hoàn toàn bãi rác Nam Sơn Hà Nội chỉ vỏn vẹn trong vòng 5 – 7 năm. Thiết nghĩ, với những lợi ích mang lại thì đó là thời gian xứng đáng để chờ đợi
Và cuối cùng, để kết thúc bài viết này, chúng ta hy vọng rằng trong một tương lai không xa, hình ảnh bãi rác Nam Sơn chỉ còn lại trong ký ức, ngày mà người dân và du khách sẽ được Check-in trên bãi rác cũ của Thủ đô.
TS. Lê Hải Hưng, ĐHBK Hà Nội –https://hoichieusangvietnam.org.vn/khai-quat-rac-cu-dot-phat-dien-mot-mui-ten-trung-hai-dich/
