Nói đến sản phẩm Gốm sứ, ai cũng biết đến những thương hiệu nổi tiếng của Việt Nam như Bát Tràng, Chu Đậu, Phù Lãng… Tuy nhiên, gần đây tại Đào Xá, tỉnh Phú Thọ, nơi có mỏ nguyên liệu độc đáo: sét trắng với thạch anh và fenspat chất lượng cao cho phép làm gốm sứ thấu quang. Đây là một dòng sản phẩm Gốm sứ độc đáo mang dấu ấn bàn tay tài hoa của các nghệ nhân tại Đào Xá, nổi lên một Doanh nhân Hữu Nhật đã cho ra đời hàng trăm loại sản phẩm độc đáo Gốm sứ thấu quang.
Nghề Gốm sứ ở đất Phú Thọ có từ thời Hùng Vương dựng nước, cách đây hơn 3 ngàn năm. Trên địa bàn tỉnh Phú Thọ đã phát hiện gần 30 địa điểm khảo cổ thuộc văn hóa Phùng Nguyên. Đặc biệt là đất Đào Xá, Thanh Thủy là nơi có nguồn sét trắng chất lượng cao, trữ lượng lớn, nguồn nguyên liệu chính để sản xuất Gốm sứ. Nơi đây đã có nghề gốm sứ lâu đời nhưng do những biến động lịch sử, nghề gốm sứ đã bị mai một. Trăn trở với nghề của các bậc tiền nhân, gần 40 năm về trước, Sau khi xuất ngũ, Anh Nguyễn Hữu Nhật đã ấp ủ việc khôi phục lại nghề của cha ông bằng con đường mày mò tự học, nghệ nhân Nguyễn Hữu Nhật đã trực tiếp đến các làng nghề lâu đời như: Bát Tràng, Chu Đậu. Đặc biệt, Ông đã sang cả Cảnh Đức Trấn, một trung tâm sản xuất Gốm sứ lớn nhất thế giới thuộc tỉnh Giang Tây ,Trung Quốc để học nghề. Trực tiếp nhìn thấy Thành phố Gốm sứ nổi tiếng với những công xưởng rộng cả chục ha với hàng chục ngàn người làm việc, cho ra lò hàng triệu sản phẩm mỗi ngày, Ông Nhật nghĩ, nếu người Việt chỉ sản xuất Gốm sứ dân dụng sẽ không sống được, bởi người Việt không có thị trường lớn như Trung Quốc, cũng không có cơ sở sản xuất hiện đại như Trung Quốc. Điều này giải thích vì sao đồ sứ Trung Quốc xuất sang Việt Nam bán ra thị trường giá còn rẻ hơn gốm sứ Bát Tràng. Với trăn trở đó ông Nhật đã mày mò tìm ra hướng đi mới là làm Gốm sứ mỹ nghệ.
Lối đi mới – Gốm sứ thấu quang
Trở về quê hương, bằng những kinh nghiệm học hỏi được từ nước ngoài, ông Nhật thấy ở Đào Xá, Phú Thọ có nguồn nguyên liệu đất cao lanh quý hiếm, vì nó hội tụ đủ 3 loại oxit, đó là oxit Silic SiO2, oxit Nhôm Al2O3 và oxit Kiềm K2ONaO2. Đây là nguồn nguyên liệu tốt nhất để sản xuất Gốm Sứ thấu quang là sản phẩm đỉnh cao trong các loại Gốm sứ, để làm ra sứ có thể thấu quang được là cả một quá trình công phu từ xử lý nguyên liệu, gia công tạo hình, điều khiển nhiệt lò nung… Sứ thấu quang có độ trắng trong của cốt sứ, khi có ánh sáng thì các hoạ tiết chạm trổ, nét vẽ lại càng nổi bật và lung linh dưới ánh sáng huyền ảo. Để hoàn thành một sản phẩm gốm mỹ nghệ phải trải qua rất nhiều bước, bước nào cũng đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ từng chi tiết của người nghệ nhân. Những dáng Gốm độc đáo được hình thành từ sự cần cù miệt mài chịu khó của những người thợ, đầu tiên là chọn lựa nguyên liệu quý từ trong lòng mỏ, sau đó dùng bàn tay khéo léo, điêu luyện của mình để vuốt gốm trên bàn xoay, tỉ mỉ xếp khuôn hình. Kế đến, được họa sĩ tài ba của ông Nhật cẩn trọng trang trí bằng các loại men độc đáo. Những đường nét trang trí công phu, phóng bút vô cùng phóng khoáng và điêu luyện, chuẩn mực nghiêm ngặt về thẩm mỹ đã truyền cảm hứng cho khách hàng.
Sản phẩm Gốm sứ đa dạng về những câu chuyện trong đời sống
Có thể nói, trên cơ sở trải nghiệm về đời sống, về văn hóa Việt Nam và thế giới, Nguyễn Hữu Nhật đã sáng tạo nên những sản phẩm tinh xảo độc bản trên chất liệu mới là Gốm sứ thấu quang. Sản phẩm đã hoàn thành khi đưa bóng điện vào phía trong bình gốm, hồn cốt tác phẩm được hiện lên từ trong ra ngoài, lột tả được vẻ đẹp tinh xảo – lung linh, sống động.của mỗi tác phẩm trên Gốm sứ. Theo Ông Nhật mỗi sản phẩm là một tác phẩm được viết qua bàn tay khéo léo tinh sảo của nghệ nhân là một câu chuyện. Gốm sứ Hữu Nhật lúc đầu có tên là Sứ ngọc đất Tổ, về sau được dổi tên thành “Lung linh tâm hồn Việt”, đây là một loại gốm sứ đặc biệt, chủ yếu có 5 đề tài chính:
Đề tài thứ nhất là Quê cha đất Tổ (tác phẩm chủ yếu về Đền Hùng, về di sản văn hóa, về quê hương Phú Thọ, rừng cọ, đồi chè là những bức tranh về các miền quê đã đi vào thơ ca như cây đa, bến nước, những di sản thiên nhiên, Văn hoá phi vật thể đã được thế giới công nhận như di sản Hoàng thành Thăng Long; Vịnh Hạ Long, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Hát Xoan);
Đề tài thứ hai là Theo chân Bác (rất nhiều hình ảnh, chân dung của Bác vẽ lại những hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh, người cha già dân tộc như: Bác Hồ ở chiến dịch Biên giới; Bác vẫn cùng chúng cháu hành quân; “Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”.… …);
Đề tài thứ ba là Tình Mẹ (rất nhiều hình ảnh về người mẹ được nghệ nhân đưa vào những tác phẩm làm lay động hàng ngàn con tim: Chiếc áo mẹ vá năm xưa; Gốc nhãn vườn xưa cao khó hái…);
Đề tài thứ tư là Sắc màu quê hương (muôn hình muôn vẻ của quê hương đất nước Việt Nam được đưa vào tác phẩm);
Đề tài thứ năm là Nhìn ra thế giới (chân dung của rất nhiều nhà khoa học, bác học, những nghệ sỹ tài năng của thế giới với chủ trương tri ân các nhà khoa học, các vĩ nhân đã có những cống hiến to lớn cho thế giới như: Albert Einstein; Archimedes; Newton, Napoleon,) kèm theo phía dưới là những câu nói nổi tiếng của họ. Đề tài thứ sáu là Thế giới muôn màu (vẽ rất nhiều hình ảnh các con vật trên trái đất).
Nghệ nhân Hữu Nhật có tài “biến đất thành vàng”
Gốm sứ Hữu Nhật hiện nay được xem là một trong những loại gốm sứ độc đáo trong như ngọc, trắng – trong – tròn và mỏng gọi là sứ thấu quang, hình ảnh lấy từ trong hồn cốt ra. Khi tác phẩm hoàn thành nhìn trắng trong thuần khiết, trong veo, nhẹ tênh, nhờ nghệ thuật phối liệu vừa đủ, khi nung đến đỉnh nhiệt, các nhóm oxit tan chảy vào nhau mới giao thoa được ánh sáng. Nguyên liệu lựa chọn làm gốm sứ tinh khiết, gồm Cao lanh (oxit SiO2), Thạch anh (oxit nhôm Al2O3), Trường thạch (oxit kiềm K2O3). Cách nung của gốm sứ Hữu Nhật rất đặc biệt, vì tất cả các tác phẩm đều làm mỏng, nhẹ tênh như giấy, nhưng khi cho vào lò nung với nhiệt độ rất cao gần 1300 độ C nó lại không bị cháy, đó chính là nhờ bí quyết, nhờ kinh nghiệm. Các màu vẽ trên gốm nung ở nhiệt độ trên, nằm ở dưới men vẫn tươi sáng, cái đặc biệt ở đây chính là cho vào lò nug với nhiệt độ cao gần 1300 độ C nhưng nó lại không bị cháy và tại sao nó lại chịu được, đó mới là cả một nghệ thuật (màu vẫn giữ được tươi là rất khó). Màu vẽ xong giữ nguyên, tươi như ý muốn của tác giả, do nguyên liệu để làm tác phẩm phải tinh khiết và không có một tí bụi nào. Như chúng ta đã biết, màu xanh Crom của Đức thường đứng độc lập, khi cho vào lò nung nó chịu được 1360 độ C, nhưng nó chịu được nhiệt độ trên với điều kiện là không có men với kiềm (nếu có kiềm là nó cháy, tức là hỏa biến). Trong khi đó, Gốm sứ Hữu Nhật có kiềm, cho vào lò nung gần với nhiệt độ trên mà vẫn đứng được sứ, vẫn không bị cháy, bởi vì kiềm lại chìm ở trong men, 8 lần men mới chịu được.
Trên thực tế hiện nay, gốm sứ chịu sự tác động của kiềm, cho vào lò nung mà nó không bị cháy, cả thế giới chưa làm được, nhưng gốm sứ Hữu Nhật lại làm được, đó mới chính là đặc biệt, là duy nhất. Để làm được điều này, người nghệ nhân phải có tài năng mà người nghệ nhân ở đây sau nhiều năm dày công nghiên cứu mới làm được. Như chúng ta đã biết, sứ được làm bằng vật liệu gia nhiệt, thường bao gồm cao lanh, trong lò nung đến nhiệt độ từ 1.200 và 1.400 °C (2.200 và 2.600 °F). Nhiệt độ này cao hơn so với sử dụng cho các loại khác, và đạt được những nhiệt độ này cũng như nhận ra những vật liệu cần thiết là một thách thức lâu dài. Độ dai, độ cứng và độ trong của sứ, so với các loại gốm khác, phát sinh chủ yếu từ thủy tinh hoa và sự hình thành của khoáng vật mullet trong tạo hình ở những nhiệt độ cao này. Gốm sứ Hữu Nhật khi nung đến đỉnh nhiệt cao trào mới giao thoa được ánh sáng, nhiệt độ gần 1300 độ C (chênh nhau từ 5 đên 10 độ C), quá nhiệt độ trên phát là cháy ngay. Trong khi đó, sắt nung đến 900 độ C bắt đầu tan chảy, nhưng gốm sứ Hữu Nhật mỏng, nhẹ như giấy vẫn không bị hỏa biến ở nhiệt độ gần 1300 độ C, xương cốt vẫn cứng, vẫn giữ được hồn cốt, không bị biến dạng.
Với đất Cao Lanh quý hiếm trên ,Gốm sứ qua bàn tay khối óc của nghệ nhân, Hữu Nhật đã “biến đất thành vàng”. Khám phá khu trưng bày sản phẩm của nghệ nhân Nguyễn Hữu Nhật, ai nấy không khỏi trầm trồ vì những độc đáo trong các sản phẩm mới với hàng ngàn sản phẩm được bày trên kệ. Mười năm qua ông và cộng sự tập trung vào việc sáng tạo ra sản phẩm mới nên sản phẩm chưa được quảng bá rộng rãi ra thị trường. Nguồn thu chính của ông vẫn từ việc cung cấp nguyên liệu làm gốm cho nhiều vùng miền, nhiều trung tâm sản xuất gốm sứ lớn trong cả nước. Từ những tích lũy ban đầu như vậy, ông Nhật dày công tìm kiếm những người thợ giỏi, dành nhiều thời gian và tâm huyết để sáng tạo nên những sản phẩm mới. khát vọng của Ông đã quy tụ được những tài năng, những bàn tay khối óc sáng tạo xây dựng một thương hiệu Gốm mỹ nghệ thấu quang có một không hai nổi tiếng để vươn ra trong và ngoài nước.Để sản xuất được loại gốm sứ đặc biệt trên, người nghệ nhân Hữu Nhật đã phải mất nhiều năm nghiên cứu mới đạt được kết quả thành công như ngày hôm nay. Hiện nay có rất nhiều người làm gốm sứ, nhưng với nghệ nhân Hữu Nhật, làm Gốm sứ nó gắn với anh như một cơ duyên, và xuất phát từ tình yêu quê hương đất nước. Anh bắt đầu đam mê với gốm sứ, đặc biệt rất yêu thích nghệ thuật, bước đầu tạo ra những tác phẩm Gốm sứ độc đáo. Năm 2025 Gốm sứ nghệ thuật Hữu Nhật vinh dự được nhận giải thưởng Top 10 Thương Hiệu Mạnh Phát Triển Quốc Gia.
Đinh Quang Tú – https://hoichieusangvietnam.org.vn/doanh-nhan-huu-nhat-dao-xa-dat-to-doc-dao-voi-thuong-hieu-gom-su-thau-quang/
