13 C
Hanoi
Thứ Hai, 26 Tháng Hai, 2024

Báo động: ĐBSCL với 3 nút thắt về thể chế, quản trị và liên kết vùng

Print Friendly, PDF & Email

Theo Báo cáo Kinh tế Thường niên ĐBSCL năm 2023 do VCCI, Trường Chính sách Công và Quản lý Fulbright (FSPPM) thực hiện cùng 30 chuyên gia nhiều lĩnh vực , bức tranh về kinh tế ĐBSCL đang tụt hậu với 3 nút thắt: Thể chế, quản trị và liên kết vùng.

Các nút thắt thể chế, quản trị, và liên kết vùng ở ĐBSCL

Tình hình ĐBSCL tụt hậu toàn diện

Báo cáo cho biết, dăm năm nay, cơ cấu GRDP của ĐBSCL gần như không thay đổi, chuyển dịch từ khu vực I sang II và III chỉ dao động 1-2%. Nguyên nhân quan trọng của tình trạng này là do ĐBSCL phải tiếp tục giữ trọng trách an ninh lương thực nên việc tái phân bổ nguồn lực, đặc biệt là đất lúa, chịu nhiều ràng buộc trong quá trình chuyển đổi.

Vòng xoáy đi xuống về nguồn nhân lực vẫn đang tiếp diễn ở ĐBSCL, hai năm đại dịch dân số tăng do lao động hồi hương nhưng năm 2022, dân số quay về xu hướng trước đó khi người lao động lại đi Đông Nam Bộ. Năm 2022, dân số của ĐBSCL tăng khoảng 10.000 người, tỷ lệ tăng dân số tự nhiên chỉ 0,55‰, thấp nhất nước, thấp hơn rất xa mức tăng trung bình của cả nước 9,7‰. Lao động qua đào tạo của ĐBSCL năm 2022 chỉ đạt 15%, cũng thấp nhất nước, thấp hơn nhiều so với cả nước 26%. Môi trường kinh doanh (PCI) của ĐBSCL năm 2022 cũng thấp nhất nước. Nông nghiệp giữ vai trò quan trọng nhất trong GRDP của ĐBSCL, tạo ra 34% GRDP và được đầu tư lớn thứ hai (khoảng 32 nghìn tỷ đồng mỗi năm) nhưng tốc độ tăng trưởng hàng năm chỉ 3%.

Cơ cấu kinh tế ĐBSCL 2019 – 2022 hầu như không thay đổi

ĐBSCL giàu tiềm năng nhưng đang tụt hậu so với đà tăng trưởng kinh tế của cả nước. Hai thập niên trước, ĐBSCL còn đóng góp khoảng 16% GDP của cả nước thì nay, tỷ trọng này chỉ còn 12%. Sự tương phản giữa một quá khứ đầy triển vọng và hiện tại kém tươi sáng là ẩn ý đằng sau nhận xét “Đồng bằng đi trước về sau”.

3 vòng xoáy đi xuống từ 3 nút thắt

Từ những nghiên cứu trước, Báo cáo năm 2023 xác định thể chế, quản trị, và liên kết vùng là nội dung then chốt, có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của ĐBSCL trong hiện tại và dài hạn. Liên kết vùng không chỉ là sự hợp tác để tạo lợi thế, khai thác tối đa tiềm lực kinh tế giữa các địa phương trong vùng, giữa ĐBSCL với TP Hồ Chí Minh, mà đó còn là cơ sở để tiến tới thực hiện nhất quán các chủ trương chính sách của Đảng, Nhà nước. Một thể chế tốt và cơ chế quản trị hiệu quả, sẽ tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi, giúp doanh nghiệp, nhà đầu tư nhận diện các cơ hội để phát triển kinh doanh, đầu tư.

Quá trình nghiên cứu cho thấy, 6 nhóm nguyên  nhân  trực  tiếp dẫn đến các thách thức hiện nay ở ĐBSCL. Bao gồm: điều kiện tự nhiên; công nghệ; vốn nhân lực; kết cấu hạ tầng; môi trường đầu tư – kinh doanh; cơ chế quản trị – hợp tác – liên kết vùng. Các nguyên nhân trực tiếp này lại là kết quả của nhiều thể chế, chính sách, và các quá trình kinh tế đan xen được tạo thành từ những nguyên nhân thể chế có tính nền tảng.

Để giải quyết 6 nhóm nguyên nhân  nói  trên,  hướng  đến   tháo gỡ một trong những mắt xích của 3 vòng xoáy kinh tế – xã hội – môi trường  để  tạo  vòng  xoáy  đi  lên, ĐBSCL đang cần nhận diện 3 nút thắt của thể chế, quản trị và mối liên kết hợp tác vùng.

Gỡ 3 nút thắt để ĐBSCL phát triển

Như vậy các nút thắt thể chế đang làm cản trở phát triển kinh tế vùng trong hiện tại và nếu không được điều chỉnh, cả trong dài hạn thì ĐBSCL sẽ khó phát triển nhanh và bền vững. Những năm qua, ĐBSCL được quan tâm nhiều hơn, nhiều nghị quyết quan trọng đã được Trung ương Đảng, Quốc Hội và Chính phủ ban hành để định hướng, quy hoạch và thiết lập cơ chế để phát triển. Song các chủ trương chỉ định hướng về không gian, còn nội dung mang tính tổng thể, một số ban hành ở nhiều cấp khác nhau, chưa có sự thống nhất cao hoặc thậm chí quy định và ràng buộc nhau, lại làm gia tăng lực cản. Việc chậm thể chế hóa chủ trương bằng các quy định, văn bản pháp luật dẫn đến các nghị quyết chưa được triển khai vào đời sống xã hội.

Cả tỷ lệ thất nghiệp và thiếu việc làm của ĐBSCL đều cao hơn cả nước mở rộng quy hoạch và kêu gọi đầu tư phát triển trùng lắp nhau. Hệ thống thể chế quản lý vùng về môi trường thích ứng biến đổi khí hậu chưa thống nhất cao, các mục tiêu chính sách đang bị chồng chéo và mâu thuẫn, phân bổ ngân sách cho các dự án biến đổi khí hậu không đồng bộ, chia cắt giữa cắt địa

Cơ chế hợp tác chính thức giữa các địa phương trong vùng đang rất cần được hình thành để khai thác tối đa những lợi thế và nguồn lực vốn có. Trước đây nhiều mô hình quản trị và liên kết vùng được thiết lập nhưng hầu như chưa đạt được kết quả như mong đợi. Điều này dẫn đến sự phân tách hay trùng lắp, cạnh tranh lẫn nhau giữa các địa phương để giành lấy lợi ích và thành tích phát triển, đang làm cho ĐBSCL trở nên khó khăn hơn.

Cùng với cơ chế quản trị vùng chính thức, cơ chế phi chính thức được thiết lập từ cộng đồng, các tổ chức xã hội lập nên để kết nối, hợp tác giữa các doanh nghiệp, chính quyền, thị trường… cũng chưa phát huy hiệu quả bởi thiếu sự quan tâm và nguồn lực còn hạn chế. Các mô hình hợp tác đã vận hành như cánh đồng mẫu lớn, liên kết 4 nhà, hợp tác theo chuỗi giá trị… chỉ đạt kết quả nhất định, không theo kịp phát triển.

Những cơ chế quản trị mang tính nền tảng khác như đất đai, nguồn nước, năng lượng, môi trường thích ứng biến đổi khí hậu… đang thiếu một  cơ  chế  quản  lý  cấp  vùng  để khai thác, điều tiết sử dụng hiệu quả. Phân bổ sử dụng đất còn bị ràng buộc đã làm chậm quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế vùng, sự chồng chéo trong quản trị nguồn tài nguyên nước đang làm cho thách thức nghiêm trọng hơn.

Năng lượng  là  một  ngành tiềm năng lớn nhưng chưa có tuyên bố chính thức nào về mục tiêu phát triển, dẫn đến các địa phương đều mở rộng quy hoạch và kêu gọi đầu tư phát triển trùng lắp  nhau. Hệ thống thể chế quản lý vùng về môi trường thích ứng biến đổi khí hậu chưa thống nhất cao, các mục tiêu chính sách đang bị  chồng chéo và mâu thuẫn, phân bổ ngân sách cho các dự án biến đổi khí hậu không đồng bộ, chia cắt giữa cắt địa phương.

Bên cạnh đó, các thể chế vi mô, kết  nối  các  thành  tố  trong  chuỗi hợp tác tác sản xuất thiếu bền vững. Các chuỗi nông sản chủ lực ở ĐBSCL còn nhiều hạn chế, yếu kém ở một số khâu, liên kết hợp tác lỏng lẻo dẫn đến khai thác lợi thế, năng lực cạnh tranh còn hạn chế. Hợp tác giữa các hộ sản xuất nhỏ chưa tìm ra mô hình nào mới ngoài các hợp tác xã hiện hữu, dù đang tương đối hiệu quả nhưng cũng đối mặt nhiều thách thức về tiếp cận vốn, đất đai, quản lý, khai thác…

Báo cáo năm 2023 ra mắt trong bối cảnh các tỉnh ĐBSCL vừa hoàn thành quy hoạch cấp tỉnh, cần một cơ chế thực thi, giải quyết các trở ngại trong quá trình triển khai quy hoạch của từng địa phương, cần cơ chế hợp tác giữa các tỉnh để khai thác các nguồn lực một cách hiệu quả, phát triển kinh tế xã hội theo đúng hướng quy hoạch tích hợp đã được Thủ tướng phê duyệt. Có như thế, ĐBSCL mới có thể thành “điểm sáng” trong tăng trưởng và phát triển kinh tế, xã hội theo mục tiêu của Nghị quyết 13-NQ-TW đề ra.

SÁU NGHỆ (Theo TC AS&CS số in tháng 11+12/2023)

Bài viết liên quan