Ngày 15/2/2021, Ban Thư ký Ủy hội sông Mekong (MRC) cho biết, mực nước sông Mekong giữa nhà máy thủy điện Jinghong ở tỉnh Vân Nam của Trung Quốc và ĐBSCL của Việt Nam đã giảm xuống mức đáng lo ngại, một số đoạn chuyển sang màu xanh lam.
Dòng chảy còn một nửa bình thường
Mực nước đã giảm đáng kể kể từ đầu năm do lượng mưa thấp hơn, dòng chảy thay đổi ở thượng nguồn, hoạt động thủy điện trên các nhánh sông Mekong và hạn chế dòng chảy từ đập Jinghong.
Tiến sĩ Winai Wangpimool, Giám đốc kỹ thuật của Ban Thư ký MRC cho biết: “Đã có những đợt dâng và giảm đột ngột mực nước ở hạ lưu Jinghong và sâu hơn nữa xuống Viêng Chăn, điều này đã thách thức chính quyền và cộng đồng chuẩn bị và ứng phó với những tác động có thể xảy ra”.
Các quan sát về lượng mưa hàng tháng của MRC cho thấy kể từ tháng 11 năm ngoái, lượng mưa luôn thấp hơn mức trung bình, giảm 25%. Dữ liệu mực nước quan sát của Ủy ban cũng cho thấy dòng chảy tại trạm Jinghong hôm 12/2/2021 là 775 m³/s, giảm gần một nửa so với mức bình thường khoảng 1.400 m³/s, được ghi nhận lần cuối vào tháng 12/2020.
Kể từ đầu năm 2021, mực nước chảy ra tại Jinghong từ ngày 1 đến ngày 7/1 ổn định ở mức 785 m³/s, dần dần tăng lên 1.400 m³/s vào ngày 15/1, thể hiện mực nước dâng 1,07 m. Dòng chảy sau đó giảm xuống 740 m³/s trong thời gian từ 15 đến 23/1, trước khi tăng lên 990 m³/s vào ngày 29/1. Sau đó, giảm dần, đạt 800 m³/s vào ngày 11/2.
Vào đầu tháng Giêng, Bộ Tài nguyên nước của Trung Quốc đã thông báo cho bốn quốc gia hạ lưu sông Mekong rằng dòng chảy từ Jinghong sẽ bị hạn chế ở mức 1.000 m³/s từ ngày 5 đến ngày 24 tháng Giêng do việc bảo trì các đường dây tải điện. Tuy nhiên, Bộ không nêu rõ mực nước sông trước khi hạn chế dòng chảy cũng như khối lượng sẽ được khôi phục vào ngày 25 tháng Giêng.
Năm ngoái, Trung Quốc đã đồng ý chia sẻ dữ liệu mực nước và lượng mưa quanh năm với MRC. Theo thỏa thuận với MRC, Trung Quốc cam kết sẽ thông báo cho MRC và các nước thành viên về bất kỳ sự gia tăng hoặc hạ thấp bất thường nào của mực nước hoặc lưu lượng, đồng thời cung cấp thông tin liên quan về các yếu tố có thể dẫn đến lũ lụt đột ngột.
Tiến sĩ Winai nói: “Tiếp tục mô hình dòng chảy này có thể có tác động đến vận tải sông, di cư của cá, nông nghiệp và thu gom cỏ dại trên sông. Để giúp các nước Hạ nguồn Mekong quản lý rủi ro hiệu quả hơn, chúng tôi kêu gọi Trung Quốc và chính các nước Hạ nguồn Mekong chia sẻ kế hoạch xả nước của họ với chúng tôi”.
Chiang Saen – trạm quan trắc đầu tiên trên sông Mekong ở Thái Lan nằm cách Jinghong khoảng 300 km – đã chứng kiến mực nước giảm mạnh khoảng 1 mét trong suốt từ ngày 2 đến 4 tháng Giêng. Kể từ đó, mực nước tại Chiang Saen dao động trong khoảng -0,24 m đến 0,29 m. Từ Chiang Khan của Thái Lan đến Viêng Chăn của CHDCND Lào, mực nước sông dao động trong khoảng -0,32 m đến 0,50 m.
Trên dòng chính sông Mekong, từ Nakhon Phanom, Mukdahan và Khong Chiam ở Thái Lan đến Thakhek, Savannakhet và Pakse ở CHDCND Lào, mực nước giảm từ 0,04 m đến 0,08 m.
Xa hơn về phía hạ lưu ở Campuchia, mực nước dọc sông Mekong ở Stung Treng và Kratie dao động trong khoảng -0,02 m đến 0,05 m. Tuy nhiên, các mức này vẫn cao hơn mức trung bình dài hạn.
Mực nước sông từ Kompong Cham, Neak Luong, Bassac tại Phnom Penh, và Prek Kdam đã giảm đều đặn và vẫn thấp hơn mức trung bình dài hạn kể từ đầu tháng 11/2020. Kể từ tháng Giêng, họ đã chứng kiến mức giảm trung bình hàng ngày là 0,20 m.
Khu vực đồng bằng Việt Nam – từ Tân Châu trên sông Cửu Long và Châu Đốc trên sông Bassac – thường xuyên chịu ảnh hưởng của tác động thủy triều hàng ngày của biển. Mực nước tại hai trạm đã dao động dưới và trên mức trung bình dài hạn kể từ tháng 11 năm ngoái.
Nước sông màu xanh lam
Do dòng chảy thấp, trầm tích sông giảm chậm và sự hiện diện của tảo dưới đáy sông, sông Mekong ở tỉnh Nakhon Phanom, phía đông bắc Thái Lan, gần đây đã bắt đầu có màu xanh lam – hiện tượng từng xảy ra vào cuối năm 2019 .
Một phân tích sơ bộ của MRC về hiện tượng xem xét nguyên nhân và các tác động tiềm ẩn cho thấy, cũng giống như năm 2019, một số yếu tố đóng vai trò quan trọng.
Phân tích chỉ ra rằng các dòng chảy thấp hiện đang trải qua đã làm thay đổi màu nước. Các trầm tích mịn thường có trong dòng nước chảy xiết và sâu hơn khiến dòng sông có màu nâu không còn nữa, tạo ra điều kiện nước trong hơn. Khi ánh sáng mặt trời chiếu vào sông, nước trong hơn sẽ hấp thụ thứ được gọi là “màu có bước sóng dài” ở đầu màu đỏ của quang phổ ánh sáng, khiến dòng sông có màu xanh lam – xanh lục.
Nước trong hơn cho phép các loài thực vật hoặc tảo cực nhỏ phát triển trên cát và nền đáy sông làm cho lề sông có màu xanh lục. Thông thường, tảo bị dòng sông cuốn trôi, nhưng do mực nước thấp nên nó đã tích tụ lại ở một số đoạn sông.
“Cũng giống như tình hình năm 2019, hiện tượng nước xanh lam ngày nay có khả năng lan sang các đoạn khác của sông Mekong, nơi có dòng chảy thấp”, Giám đốc Quản lý Môi trường của Ban Thư ký MRC, Tiến sĩ So Nam cho biết.
Trích dẫn phân tích, Tiến sĩ Nam cho biết thêm rằng một số tác động tiềm ẩn của việc nước trong hơn bao gồm sự thay đổi năng suất của sông khi ít thức ăn hơn cho côn trùng thủy sinh, động vật không xương sống và cá nhỏ. Điều này sẽ ảnh hưởng đến năng suất của đa dạng sinh học thủy sinh, làm giảm sản lượng đánh bắt cá và đe dọa sinh kế của cộng đồng địa phương.
Tiến sĩ Nam lưu ý rằng màu xanh lam của sông Mekong có thể tồn tại cho đến khi dòng chảy tăng lên khi bắt đầu mùa lũ tiếp theo, thường bắt đầu vào cuối tháng Năm. Các điều kiện bình thường có thể được phục hồi nếu một lượng lớn nước được xả ra từ các hồ chứa ở các đập và đập phụ lưu ở Thượng sông Mê Kông (Lancang), những đập này sẽ huy động trầm tích và trả lại cho sông Mê Công vẻ ngoài màu nâu thường thấy.
Sông Mekong và các phụ lưu của nó hỗ trợ gần 70 triệu người ở Hạ lưu vực, mang lại sinh kế, an ninh lương thực và các dịch vụ hệ sinh thái phong phú. Khi tăng trưởng kinh tế tiếp tục làm tăng nhu cầu đối với dòng sông, mối đe dọa đối với các cộng đồng ven sông đang tăng lên bởi dân số ngày càng tăng, phát triển thủy điện và cơ sở hạ tầng, biến đổi khí hậu, lũ lụt và hạn hán.
| MRC là một tổ chức liên chính phủ về đối thoại và hợp tác khu vực ở hạ lưu sông Mekong, được thành lập năm 1995 dựa trên Thỏa thuận Mekong giữa Campuchia, CHDCND Lào, Thái Lan và Việt Nam. Tổ chức này đóng vai trò như một nền tảng khu vực về ngoại giao nước cũng như một trung tâm kiến thức về quản lý tài nguyên nước vì sự phát triển bền vững của khu vực. |
HUY ĐẠT
