Bánh sắn đã có nguồn gốc từ lâu đời và xuất phát nhiều ở Phú Thọ. Thế hệ trước đây, bánh sắn làm ra để chống đói của người nghèo, bởi được làm từ nguyên liệu dễ trồng, rất rẻ tiền là sắn. Bánh sắn ngày ấy không có nhân, người dân lấy đũa chọc một lỗ thủng ở giữa, cho bánh nhanh chín đều nên được gọi vui là bánh sắn “nhân đũa”. Ngày nay, bánh sắn nhân đũa đã được thay bằng bánh có nhân gồm nhân đậu xanh (bánh ngọt) và nhân thịt, hành (bánh mặn).
Đối với người dân Phú Thọ, hầu như ở vùng nông thôn trung du ai trồng sắn cũng biết làm bánh sắn. Thông thường, bánh sắn có thể làm từ sắn thái lát phơi khô, sau đó nghiền ra bột để làm bánh. Còn loại nữa là làm từ sắn tươi, sắn được tách vỏ, rửa sạch đem nghiền vỡ vụn rồi cho qua máy xay nghiền nát nhuyễn, sau khi đã ngâm nước 4 giờ cho bớt mùi hăng, gạn hết nước ngâm để thu được phần tinh bột tươi màu trắng, sau đó trộn bột nhào kĩ đến khi hỗn hợp bột dẻo, sánh mịn là được.
Khi bột thật dẻo bắt đầu lấy nhân cho vào giữa để nặn bánh. Nhưng để làm ra chiếc bánh sắn ngon lại phụ thuộc rất nhiều vào kỹ thuật chế biến. Hiện nay trên toàn tỉnh Phú Thọ có nhiều cơ sở sản xuất bánh sắn khác nhau, nhưng bánh sắn ngon nhất vẫn là bánh sắn Phong Châu của bà Lê Thị Lương ở xã Phù Ninh, Phú Thọ. Sản phẩm đã được cấp chứng nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao năm 2023 của Tỉnh Phú Thọ. Là người yêu thích nét đẹp giá trị truyền thống, Bà Lê Thị Lương đã giữ gìn nghề truyền thống làm bánh sắn, thu nhập rất ổn định. Vùng đồi trung du Phù Ninh Phú Thọ lại được thiên nhiên ưu đãi với chất đất tơi xốp, ít sỏi đá, tạo điều kiện cho cây sắn phát triển tốt, nguyên liệu là củ sắn nếp thơm ngon.
Với bí quyết nghề làm bánh sắn của gia đình Bà Lương thơm ngon, hấp dẫn nhiều mầu sắc an toàn bằng các nguyên liệu tự nhiên. Màu xanh lấy từ lá dứa, màu vàng lấy từ nghệ, mầu đỏ lấy từ gấc, màu tím lấy từ lá cẩm tím, màu xanh da trời lấy từ hoa đậu biếc. Khi được thưởng thức bánh sắn, ta cảm nhận rõ sự hoà quện với độ dẻo của bột, hương vị thơm, bùi của đỗ, hành, vị béo của thịt. Bánh sắn Phong Châu từ lâu đã được nhiều người dân ưa chuộng. Du khách ở nơi xa từ Thành Phố Hồ Chí Minh, hoặc du khách ở các nước: New Zealand, Nhật bản, Đức, Hàn Quốc, Trung Quốc về Phú Thọ thường tìm loại bánh sắn đặc sản này mua về làm quà cho người thân. Mỗi ngày Bà Lương bán được khoảng hơn 1000 chiếc bánh, có những ngày đỉnh điểm lên tới 4000 chiếc, phân phối đến nhiều các tỉnh Thành trong nước. Hiện nay, địa bàn Xã Phù Ninh đã có 30 hộ doanh bánh sắn, mỗi năm ước tính tiêu thụ 1.200 tấn bánh các loại, doanh thu dao động từ 20 đến 80 triệu đồng/ tháng.
Chúng tôi đến tìm hiểu thêm về quy trình làm bánh sắn Phong Châu vào cuối tháng 10/2025, dịp Bà lương đang làm hồ sơ đề nghị Bộ Văn Hoá công nhận danh hiệu :“Nghệ nhân Văn hoá ẩm thực Việt Nam”, Bà đã có hơn 20 năm kinh nghiệm làm Bánh Sắn, đã truyền dạy nhiều thế hệ học trò ở các Tỉnh, TP Hà Nội và ngay tại địa phương về cách chế biến bánh sắn thơm ngon khác biệt với các nơi làm bánh sắn trong tỉnh.. Nói đến bánh sắn Phú Thọ ai cũng nhớ đến nghệ nhân Văn hoá ẩm thực Lê Thị Lương ở Xã Phù Ninh, Phú Thọ làm bánh thơm ngon từ bàn tay khéo léo và dày dạn kinh nghiệm. Trước đây do chưa có cách để bảo quản, bánh sắn gửi đi xa chất lượng không bảo đảm, sau một thời gian tự tìm hiểu qua những lần thất bại, bà Lương đã tìm ra bí quyết cấp đông sản phẩm bánh sắn. Khi khách hàng đến mua, bà đóng thùng xốp có đá để gửi đi, nên đã giữ bánh được 3 ngày, khi ăn chỉ cần cho bánh vào hấp khoảng 40 phút là bánh chín mà vẫn giữ độ thơm ngon như bánh vừa lấy ra từ xưởng sản xuất. Nguồn nguyên liệu sắn tươi cũng rất thuận lợi, cách xưởng chế biến khoảng 3 đến 4km, Bà Lương đã giao khoán cho 3 hộ gia đình là đầu mối để tổ chức việc trồng và thu mua cung cấp nguyên liệu ổn định sản xuất và kiểm soát được chất lượng sắn chế biến.
Chiếc bánh sắn Phong châu, đặc sản Vùng Đất Tổ Vua Hùng là kết tinh từ lòng yêu quê hương, sự cần mẫn chăm chỉ với bàn tay khéo léo, tài hoa khi nặn bánh và làm nhân, bánh dẻo toả mùi thơm ngon đặc biệt mỗi khi thưởng thức hoà quện khát vọng của Nghệ nhân muốn giữ cho sản phẩm truyền thống lan toả, mà ai đi xa vẫn nhớ về quê hương. Chúng tôi cũng gửi lời cảm ơn đến Bà Lương, nghệ nhân Văn Hoá ẩm thực Việt Nam luôn có sức khoẻ dồi dào, gia đình hạnh phúc, tiếp tục đam mê với nghề truyền thống và truyền lửa cho con cháu và những người yêu thích nghề để giữ gìn hương vị Bánh Sắn Phong Châu, quê hương đất Tổ.
Đinh Quang Tú – TC AS&CS số in tháng 10/2025
