Hiểm họa sạt lở làm biến mất ĐBSCL, theo nhiều chuyên gia có thể tránh được nếu từ bây giờ hạn chế khai thác cát, sử dụng vật liệu khác thay cát trong xây dựng. Đó là các công trình xanh mà nhiều nước trên thế giới và ở nước ta đã xây dựng.
Cát có vai trò bảo vệ ĐBSCL
Tọa đàm “Quản lý Cát bền vững ở ĐBSCL- Giải pháp nào cho tình trạng khan hiếm cát dưới góc nhìn chuyên gia và truyền thông” do WWF-Việt Nam và Báo Nông Nghiệp Việt Nam tổ chức tại TP Cần Thơ có nhiều chuyên gia tham dự. Các chuyên gia và nhà báo mạnh dạn nêu giải pháp bảo vệ ĐBSCL.
Tiến sỹ Dương Văn Ni ở Đại học Cần Thơ phân tích, dân ĐBSCL gọi con sông vì hiểu nó như cơ thể sống, cần có phù sa bồi đắp, mà cát là nguồn năng lượng có nhiều thì tích tụ lại, mất cát sẽ mất các cù lao, bãi bồi ven sông do sạt lở. Cát như là đôi chân của ĐBSCL, giúp đất đai lấn dần ra biển. Khi khai thác cát sông quá mức, khai thác cát biển là cắt đứt đôi chân này. Hiện nay bán cát chỉ là bán công khai thác, vận chuyển chứ không phải bán giá trị của hạt cát, bán dưới giá trị nên lãng phí. Cát bị dùng san lấp mặt bằng gấp 10 lần cát dùng xây dựng. Trong khi đó, xây dựng công trình hoàn toàn có thể dùng sàn bê tông mà không cần phải tốn kém nguồn cát rất lớn để tôn cao nền.
Ông Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia nghiên cứu độc lập về hệ sinh thái ĐBSCL cũng cho rằng, cần nhìn nhận đúng vai trò và giá trị của cát. Cát không chỉ là vật liệu xây dựng mà còn có vai trò duy trì lãnh thổ (chống sạt lở), vai trò sinh thái, cát hoặc đất pha cát sẽ là môi trường sinh sống của nhiều loài cây, con đặc hữu. Khi quy hoạch xây dựng các khu đô thị, không thể bơm cát tạo mặt bằng như trước đây nữa, mà cần cân bằng tại chỗ bằng cách tạo hồ, rạch trong đô thị để lấy đất tạo nền xây dựng. Mạnh dạn làm những hồ lớn ở ĐBSCL vừa tạo không gian tích trữ nước phục vụ dân sinh, vừa tạo quỹ đất để san lấp. Việc quản lý cát phải có tính liên kết vùng, chứ không thể quản lý theo đơn vị hành chính cấp tỉnh, bên này cấm mà bên kia lại cho khai thác thì cát vẫn hết.
Nhà báo Lê Đình Tuyển ở báo Thanh Niên cho biết, khai thác cát trái phép là vấn đề nhức nhối ở ĐBSCL khi vẫn còn đó những góc khuất thiếu minh bạch trong quản lý, khi nhu cầu về cát ngày càng cao. Đã có những vụ án “hóa đơn ma” mua bán lậu tới hàng triệu khối cát. Nên cần có những giải pháp khuyến khích sử dụng vật liệu thay thế trong các công trình để gảm bớt nhu cầu về cát. Ưu tiên tìm kiếm những giải pháp mới, sử dụng tiết kiệm nguyên liệu và đưa vật liệu thay thế vào xây dựng.
Nhà báo Nguyễn Ngọc Thắng, Trưởng Văn phòng đại diện báo Nông nghiệp Việt Nam tại ĐBSCL đề nghị thành lập câu lạc bộ truyền thông về cát, tập hợp đầy đủ số liệu về ngân hàng cát, ý kiến chuyên gia, các mô hình sử dụng vật liệu thay thế cát để giới thiệu rộng rãi cho nhiều người biết cùng thực hiện, chung sức bảo vệ ĐBSCL.
Công Trình Xanh ở Việt Nam
Ông Douglas Snyder, Giám đốc Điều hành Hội đồng Công trình xanh Việt Nam (VGBC) là một thành viên của Hội đồng Công trình Xanh Thế giới, tham luận về xây dựng các công trình giảm sử dụng cát sông. Theo một nghiên cứu, trên thế giới hàng năm tiêu thụ 50 tỷ tấn cát sông, gấp đôi lượng cát do sông tạo ra và 50% nguyên liệu thô trên toàn cầu là dành cho các tòa nhà. Cho nên, xây dựng đang là lĩnh vực hàng đầu gây phát thải CO2. Hạn chế cát trong xây dựng trở thành vấn đề toàn cầu để bảo vệ các dòng sông, vùng đất và lớn hơn là giảm phát thải, bảo vệ trái đất. Công Trình Xanh có mục đích đó.
Nhiều nghiên cứu đã xác định được trong xây dựng có ba nguồn thay thế cho cát khai thác trên sông: Cát (đá) nghiền, vật liệu xây dựng và phá dỡ tái chế, “quặng cát” từ khai thác quặng đuôi. Ra đời việc thiết kế tòa nhà thông minh có thể giảm khối lượng bê tông; Bê tông chịu lực ít hơn theo thể tích; Khoảng trống có thể được sử dụng trong tấm bê tông; Xây dựng nhẹ hơn (tường) có nghĩa là nền móng nhỏ hơn. Tường lắp ghép thay thế cho các phương pháp sử dụng cát. Ở Mỹ và EU đã phổ biến vách thạch cao (tường thạch cao) thay cho tường xây.
Ở Việt Nam xa xưa xây dựng đã sử dụng nhiều vật liệu không cần đến cát như đất nện, kiện rơm. Bây giờ có thêm nhiều vật liệu mới như gạch AAC hoặc bê tông nhẹ đã giảm cát trong bê tông và vữa; Tấm xi măng thay thế khối xây dựng; Tường bê tông đúc sẵn giảm vữa trát, tường và trần nhà không trát.
Theo ông Douglas Snyder, rất cần chính sách khuyến khích sử dụng vật liệu thay thế cát trong xây dựng. Đó là giảm thuế đối với vật liệu thay thế tường xây (tấm bê tông đúc sẵn, vách thạch cao, gạch AAC), đánh thuế môi trường cao đối với cát xây dựng và cấm khai thác cát ven biển. Đồng thời có kỹ thuật khai thác cát thống nhất để tiết kiệm cát. Tóm lại, có các chính sách và quy định khai thác cát tốt hơn để giảm tác động xấu.
Ông Douglas Snyder cũng cho hay, VGBC thành lập năm 2007 và gia nhập Hội đồng Công trình Xanh Thế giới (WGBC); năm 2009 được Bộ Xây dựng công nhận; năm 2010 ra mắt hệ thống đánh giá LOTUS (Hệ thống chứng nhận Công Trình Xanh). Năm 2012 có tòa nhà đầu tiên chứng nhận LOTUS và đến nay, LOTUS đã được sử dụng trên 9 loại công trình xây dựng ở Việt Nam.
Có thể thấy, Công Trình Xanh phù hợp với bối cảnh Việt Nam, phát triển vật liệu bền vững. “Công Trình Xanh đã hình thành và phát triển tại Việt Nam trong 15 năm qua, đưa lại nhiều lợi ích và nay hy vọng góp phần tích cực vào bảo vệ ĐBSCL”, ông Douglas Snyder bày tỏ.
SÁU NGHỆ (Theo báo Nông Nghiệp Việt Nam)
